Ông Lê Hải Thanh gắn bó với những tư liệu cổ của người Dao
Sinh năm 1944, ông Lê Hải Thanh bắt đầu học chữ Nôm Dao và vẽ tranh thờ từ năm 12 tuổi. Qua nhiều năm kiên trì học tập, rèn luyện, ông trở thành một trong số ít người Dao hiện nay còn nắm vững kỹ thuật vẽ tranh thờ truyền thống. Các tác phẩm của ông không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng tại địa phương mà còn được đồng bào Dao ở nhiều nơi như Yên Bái, Hà Giang, Phú Thọ tìm đến đặt vẽ. Năm 2019, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian, ghi nhận những nỗ lực trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Điểm đặc biệt của tranh thờ người Dao là sự kết hợp giữa nghệ thuật tạo hình, tri thức dân gian và những quy tắc nghiêm ngặt về tín ngưỡng, đạo đức. Theo quan niệm truyền thống, tranh thờ là hình tượng các vị thần linh nên người vẽ không chỉ cần thành thạo kỹ thuật, am hiểu chữ Nôm Dao mà còn phải giữ gìn phẩm chất đạo đức, tu dưỡng bản thân. Quá trình sáng tác cũng phải tuân thủ những quy định riêng, từ việc chọn ngày vẽ, thực hiện nghi thức xin phép tổ tiên, thần linh đến giữ gìn không gian làm việc sạch sẽ, trang nghiêm. Những quy tắc này phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa nghệ thuật tranh thờ với đời sống tâm linh và hệ thống giá trị văn hóa của cộng đồng.
Theo nghệ nhân Lê Hải Thanh, tranh thờ của người Dao Quần Trắng gồm hai loại chính là tranh mặt nạ và tranh truyền thần. Tranh mặt nạ thể hiện diện mạo các vị thần, được sử dụng trong nghi lễ cấp sắc Tam Nguyên. Bộ tranh truyền thần gồm 11 bức, phục vụ nhiều nghi lễ quan trọng như cấp sắc, đám chay, đám ma. Các nhân vật được thể hiện theo quy tắc nhất định về kích thước, vị trí và đường nét, phản ánh trật tự của thế giới tâm linh theo quan niệm truyền thống.
Nghệ thuật phối màu cũng tạo nên nét đặc sắc của dòng tranh này. Từ năm màu cơ bản gồm xanh, đỏ, tím, vàng, trắng, người nghệ nhân pha chế thành 12 sắc độ khác nhau. Mỗi màu mang ý nghĩa biểu trưng riêng: màu đỏ gắn với sức mạnh, vẻ đẹp và niềm vui; màu vàng thể hiện sự uy nghi, quyền lực; màu tím gợi sự linh thiêng, huyền bí; màu xanh tượng trưng cho sự hài hòa, sinh sôi và phát triển. Qua đó, tranh thờ không chỉ thể hiện giá trị thẩm mỹ mà còn chuyển tải thế giới quan, quan niệm tín ngưỡng và tri thức văn hóa của người Dao.
Theo ông Tống Đại Hồng, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian thuộc Hội Văn nghệ dân gian tỉnh Tuyên Quang, nghệ nhân Lê Hải Thanh là người lưu giữ vốn tri thức phong phú về tranh thờ và văn hóa tín ngưỡng lâu đời của đồng bào Dao. Những hiểu biết và kinh nghiệm của ông có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, bảo tồn và trao truyền di sản cho thế hệ sau. Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, tranh thờ còn hàm chứa ý nghĩa giáo dục nhân văn, hướng con người đến lối sống thiện lành, đề cao đạo đức và trách nhiệm với cộng đồng. Những quan niệm về sự chứng giám của thần linh góp phần nhắc nhở mỗi người tránh làm điều sai trái, đồng thời bồi đắp ý thức hướng về tổ tiên, cội nguồn và gìn giữ bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều đổi thay, việc bảo tồn tranh thờ đặt ra yêu cầu cấp thiết về duy trì đội ngũ nghệ nhân, truyền dạy kỹ thuật và hệ thống tri thức liên quan. Với tâm huyết của mình, ông Lê Hải Thanh luôn mong muốn truyền lại kiến thức, kinh nghiệm cho thế hệ trẻ, bởi tranh thờ là tài sản văn hóa quý báu của cộng đồng.
Gìn giữ tranh thờ người Dao không chỉ là bảo tồn một nghề truyền thống mà còn là trách nhiệm bảo vệ di sản văn hóa, duy trì bản sắc và phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc. Những đóng góp của nghệ nhân Lê Hải Thanh là minh chứng cho vai trò quan trọng của các chủ thể văn hóa trong hành trình trao truyền di sản, để nét đẹp văn hóa Dao tiếp tục được gìn giữ và phát huy trong đời sống hôm nay.
Phòng VH - XH
